بازار مکملها، داروها و محصولات خوراکی (خصوصاً محصولات پودری،کپسولی و قرص ها) در کنار رشد سریع، یک ریسک جدی هم دارد: وجود ترکیبات یا افزودنی های غیرمجاز یا اعلامنشده. این ترکیبات میتواند از جنس مواد مخدر یا داروها و افزودنیهای غیرمجاز که عمداً برای اثرگذاری سریعتر اضافه شدهاند باشند؛ مثل برخی محرکها، ترکیبات هورمونی و استروئیدی. سازمان جهانی غذا و دارو (FDA) سالهاست درباره محصولاتی با مواد تشکیل دهنده پنهان (hidden ingredients) هشدار میدهد و برای محصولاتی مانند انرژیزا ها،محصولات تقویتی جنسی، داروهای کاهش وزن و مکمل های بدنسازی اعلانهای رسمی منتشر میکند.
رایج ترین مخدرهای موجود در مکملها، داروها و محصولات خوراکی
- سیلدنافیل (Sildenafil): بیشتر به عنوان مخدری پنهان در بعضی مکملهای تقویت قوای جنسی و گاها انرژیزا ها دیده میشود.
- تادالافیل (Tadalafil): مشابه سیلدنافیل بوده و معمولاً در داروهای تقویت قوای جنسی استفاده میشود.
- سیبوترامین (Sibutramine): در مکملهای لاغری یا چربیسوز کاربرد داشته که کاملا غیرمجاز است.
- فنولفتالئین (Phenolphthalein): گاهی همراه سیبوترامین در محصولات لاغری پیدا میشود.
- دی متیل آمیلامین (DMAA): بیشتر در مکمل های بدنسازی استفاده میشود.
- دکوزاهگزانوئیک اسید (DMHA): مشابه DMAA؛ در برخی مکمل های بدنسازی و با اسامی مختلف روی برچسب محصول میآید ولی در اصل مضر است.
- متاسترون (Methasterone): از ترکیبات شبهاستروئیدی که در برخی مکملهای بدنسازی بهصورت پنهان گزارش شده است.
- دایمتازین (Dimethazine): در مکمل های بدنسازی است و گاهی کنار ترکیبات شبهاستروئیدی یا حجمدهنده دیده میشود.
برای انواع آزمایش تشخیص افزودنی و مخدر ها با ما تماس بگیرید
وجود مواد مخدر در مکملهای بدنسازی و ورزشی
در مکملهای بدنسازی یا انرژیزا، ریسک اصلی معمولاً از جایی شروع میشود که محصولات ادعای اثربخشی سریع را دارند. بعضی تولیدکنندهها برای انرژی زایی،تمرکز و یا افزایش عملکرد فوری، سراغ مواد محرک یا ترکیبات داروییِ غیرمجاز میروند. این مواد میتوانند با بیماریهای زمینهای یا داروهای دیگر تداخل داشته باشند.
در مکملهای بدنسازی، بسیاری از محصولات عملاً با استروئیدهای آنابولیک یا ترکیبات شبهاستروئیدی دستکاری میشوند و از انواع این ترکیبات غیرمجاز میتوان به Methasterone و Dimethazine اشاره کرد. برای مثال این دو ترکیب در مکملی بنام B-50 از شرکت Purity First بودند اما هیچ اثری از آنها بر روی برچسب محصول نبود. FDA هم بهطور کلی هشدار داده که برخی محصولات بدنسازی ممکن است بهطور غیرقانونی حاوی مواد استروئیدی غیرمجاز باشند.
مخدر های موجود در داروهای لاغری و چربیسوز
مکملهای لاغری بسیار پرریسک اند، چون بازارشان به شدت نتیجهمحور است و همین فشار، احتمال تقلبی بودنشان را بالا میبرد. در این دسته مواد، گاهی ترکیباتی دیده میشود که عملاً نقش دارو را بازی میکنند اما روی برچسب محصول اعلام نشدهاند. این ترکیبات ممکن است که روی قلب، فشارخون یا سیستم عصبی اثر جدی بگذارند.
در مکملهای لاغری و چربیسوز، دو نام سیبوترامین (Sibutramine) و فنولفتالئین (Phenolphthalein) بسیار به گوش میخورند. هر دو بهعنوان افزودنی پنهان گزارش شدهاند و در برخی کشورها از چرخه مصرف خارج شدهاند. برای مثال FDA اعلام کرد در داروهایی مثل Body Shape Weight Loss System و Pai You Guo حاوی سیبوترامین و فنولفتالئینِ اعلام نشده بودند و از چرخه تولید حذف شدند.
آیا مکملهای تقویت قوای جنسی هم خطرناک اند؟
در برخی محصولات تقویت قوای جنسی، ترکیباتی مخفی گزارش شده که میتوانند برای مصرفکننده (بهخصوص افرادی با مشکلات قلبی یا مصرفکنندگان داروهای خاص) خطرناک باشد و برخی مطالعات علمی هم نشان دادهاند که در بخشی از این مکملها، حتی بیش از یک مادهی داروییِ پنهان دارند.
در داروهای غیرمجاز تقویت قوای جنسی، سیلدنافیل (Sildenafil) و تادالافیل (Tadalafil) کاربرد زیادی دارند که باید فقط با نظارت پزشک مصرف شوند. برای مثال FDA بارها درباره محصولات سری Rhino هشدار داده و در چند مورد، وجود سیلدنافیل یا تادالافیلِ اعلامنشده را با آنالیز آزمایشگاهی تأیید کرده است.
آزمون های بررسی مخدر و افزودنی ها
برای شناسایی مواد مخدر و افزودنیهای غیرمجاز داخل مکمل، دارو و محصولات خوراکی معمولاً مسیر غربالگری → تأیید → (در صورت نیاز) کمیسازی اجرا میشود. رایجترین آزمون های آزمایشگاهی عبارت اند از:
-
غربالگری هدفمند LC-MS/MS (Targeted Screening Panel)
رایجترین گزینه برای پیدا کردن ترکیبات پراستفاده مثل سیلدنافیل , تادالافیل، سیبوترامین، DMAA/DMHA و… در مکملها و برخی خوراکیها است. - آنالیز GC-MS یا GC-MS/MS
وقتی ترکیب مناسب GC باشد (فرّار یا قابل مشتقسازی)، GC-MS یک روش کلاسیک و قابل دفاع برای تشخیص ماده افزودنی است. در بعضی مواد محرک و آنابولیکها، GC-MS/MS انتخاب بهتری میشود. - غربالگری غیرهدفمند با HRMS (مثل QTOF / Orbitrap)
برای زمانی که ماده مورد نظر را نمیدانید این آزمون کارآمد است. این روش کمک میکند مواد ناشناخته یا شبهدارویی را ردگیری کنید و بعد برای تأیید نهایی، سراغ LC-MS/MS یا GC-MS بروید. - طیف سنجی رامان (Raman) و آنالیز FT-IR
بیشتر برای شناسایی سریع مواد خام و پودرها (مثلاً در کنترل ورودی یا نمونههای ساده) استفاده میشود. برای ماتریسهای پیچیده مثل کپسول چندجزئی یا خوراکی های چرب معمولاً محدودیت دارد و باز هم MS لازم میشود. - کروماتوگرافی لایه نازک (TLC/HPTLC)
در بعضی آزمایشگاهها برای غربالگریهای ساده یا مقایسهای استفاده میشود، اما برای گزارش حرفهای و قابل دفاع معمولاً باید با روشهای دستگاهی قویتر تأیید شود.
آزمایشگاه شناسایی مواد مخدر و افزودنیهای غیرمجاز در مکملها و محصولات خوراکی | نیکوفارمد
نیکوفارمد یک مجموعه آزمایشگاهی کنترل کیفیت با رویکرد حرفهای و نتیجهمحور است که خدماتش را بر پایهی چارچوب ISO/IEC 17025 ارائه میکند؛ یعنی تمرکز اصلی روی خروجی قابل اتکا، گزارشدهی دقیق و قابلیت استفاده نتایج در کنترل کیفیت، ممیزی و الزامات صادراتی است. علاوه بر آزمونهای تخصصی، نیکوفارمد با پوشش گسترده خدمات آزمایشگاهی و نگاه سیستماتیک به کیفیت، به کسبوکارها کمک میکند ریسکهای محصول را قبل از ورود به بازار مدیریت کنند و تصمیمگیریهای حساس را بر مبنای داده معتبر انجام دهند.
برای انواع آزمایش تشخیص افزودنی و مخدر ها با ما تماس بگیرید
سوالات پرتکرار
آیا داروهای گیاهی هم خطرناک اند؟
بله ممکن است. در منابع علمی، موضوع دستکاری عمدی و افزودن مخدرها در برخی داروهای پرریسک مثل لاغری یا بدنسازی بارها گزارش شده است.
مثبت کاذب مواد مخدر چیست؟
مثبتِ کاذب (False Positive) یعنی نتیجهی آزمایش نشان میدهد که ماده یا ترکیب وجود دارد، در حالی که در واقع وجود ندارد. برای رفع این مشکل، تست تاییدی با روشهای دستگاهی دقیق توصیه میشود تا ترکیبات مشابه از هم تفکیک شوند.
تست تشخیصی مواد مخدر و افزودنی چه استانداردهایی دارد؟
استاندارد ISO/IEC 17025 و اصول اعتبارسنجی طبق ICH Q2(R2) مرجع انواع آزمون ها هستند.
تست دوپینگ چگونه است؟
در تست دوپینگ از ورزشکار نمونه ادرار (و گاهی خون) گرفته میشود، ابتدا غربالگری در آزمایشگاه انجام میدهند و اگر مورد مشکوک(مثبت) باشد با روشهای دقیقتر مثل LC-MS/MS یا GC-MS تأیید میکنند؛ همزمان نمونه به دو بخش A و B تقسیم میشود تا در صورت اعتراض، نمونه B هم بررسی شود.